Deze bespreking van De vrijwillige onderwerping van Etienne de la Boétie schreef ik in december 2025 voor Trouw.

De auteur

Boezemvriend van Michel de Montaigne: zo staat Etienne de la Boétie (1530-1563) bekend. Montaignes beroemde essay over vriendschap gaat over hem. La Boétie was een Franse jurist, filosoof en humanist die al op 33-jarige leeftijd overleed aan de pest.

Het boek

Dat we La Boétie nog kennen is niet alleen te danken aan Montaigne, maar ook aan zijn Discours de la servitude volontaire. Van die korte verhandeling is onlangs een nieuwe vertaling verschenen, van de hand van Tatjana Daan, onder de titel De vrijwillige onderwerping. La Boétie schreef het in 1548 of 1546, dus al op achttien- of misschien zelfs zestienjarige leeftijd.

Tirannen

De hoofdvraag van de verhandeling is even simpel als moeilijk te beantwoorden: hoe komt het toch dat mensen zich vrijwillig onderwerpen aan een tiran? Van nature hebben alle mensen namelijk de wil om onafhankelijk en vrij te zijn. Toch zien we keer op keer dat een volk wordt onderdrukt door een tiran. Een tiran is ook maar een mens en slechts één iemand, dus kan een volk van duizenden mensen hem niet gewoon van zich afschudden?

Ja, schrijft La Boétie stellig. Als een tiran een volk onderdrukt, kan hij dat alleen doen mede dankzij dat volk. Tirannen kunnen de macht erven, zelf grijpen met geweld of krijgen van het volk dat voor hem kiest. Maar in alle drie de gevallen is het zo met de tiran gedaan als het volk zich tegen hem keert.

Onderwerping

Mensen onderwerpen zich ten eerste door gewoonte: omdat ze zijn opgevoed met het idee dat ze moeten gehoorzamen. De tweede reden is dat mensen onder een tiran snel laf worden. Brood en spelen zijn vaak al voldoende om verleid te worden tot onderwerping. En dan hebben tirannen ook nog allerlei trucs om het volk mee te misleiden: zich voordoen als verdediger van het volk of zelfs als bovenmenselijke magiër bijvoorbeeld.

Het geheim van overheersing schuilt volgens La Boétie uiteindelijk niet, zoals je misschien zou denken, in een gewapende macht, in ‘hellebaardiers en wachters’. Nee, het zijn altijd slechts vijf of zes mensen rond de tiran die hem aan de macht houden. Die handlangers hebben zeshonderd mensen onder zich die ze zoet houden met geld of posities, en die op hun beurt zesduizend mensen onder zich hebben, enzovoort, enzovoort. Zulke handlangers denken zichzelf te kunnen verrijken, maar gaan altijd ten onder aan de onbetrouwbaarheid van de tiran – als ze die niet zelf vermoorden. Ook tiran zijn is geen feestje.

Kenmerkende zinnen

‘Wees vastberaden om je niet meer te onderwerpen, en zie, jullie zijn vrij. Ik wil niet dat jullie hem omduwen of doen wankelen, maar alleen dat jullie hem niet meer steunen, en jullie zullen hem, als een kolossus waar het voetstuk onder vandaan is gehaald, door zijn eigen gewicht zien neervallen en breken.’

Redenen om dit boek niet te lezen

In haar voorwoord (een reden om het boek wél te lezen) laat Sheila Sitalsing goed zien dat we de ideeën van La Boétie niet zomaar naar onze tijd kunnen halen. Sitalsing schrijft dat Surinamers na de Decembermoorden tot tweemaal toe Bouterse als president kozen. Dat deden ze vrijwillig, maar het is wat te gemakkelijk om ze vervolgens vanuit een veilige positie allemaal als dom weg te zetten.

Bovendien zijn er bijvoorbeeld vele Russen die zich moedig tegen Poetin verzetten, maar die zijn daarmee nog lang niet vrij. Hoe krijgen zij andere Russen zover? En wanneer geldt iemand als een tiran? La Boétie trakteert ons op een overdaad aan voorbeelden uit de oudheid, maar geeft op zulke vragen geen antwoord en houdt zijn analyse beperkt.

Redenen om dit boek wel te lezen

Toch klopt het dat een tiran ook in onze tijd nergens zou zijn zonder de instemming of althans onverschilligheid van zijn ondergeschikten. De machtsmechanismen die La Boétie beschrijft, lijken wel precies die van moderne totalitaire systemen. Dat is toch eigenlijk onvoorstelbaar knap van een tiener uit de zestiende eeuw.

Als oproep tot verzet en emancipatie is de tekst van La Boétie fantastisch. En nu wereldwijd meer en meer mensen steeds vaker kiezen voor een autoritaire leider met tirannieke trekjes, is zijn waarschuwing erg actueel.