Vlak nadat ik mijn stukje over ‘Slaap, kindje, slaap’ had geschreven, keek ik de documentaire 2000 meters to Andriivka van Mstyslav Chernov. Het contrast kon niet groter zijn. In de documentaire zien we via bodycams van soldaten in Oekraïne hoe het eraan toegaat in de frontlinie. Aangrijpend is een understatement. De beelden zijn zo direct en je zit zo dicht op het vuur.

Een commandant schamperlacht naar de twee filmmakers dat ze hun geweren zijn vergeten. Je voelt even het ongemak. Maar verslaglegging is tijdens een oorlog al van cruciaal belang, denk ik, niet alleen om vast te leggen wat er gebeurt, maar ook om steun te vergaren.

Ik vroeg me af of je dat ook met woorden kunt doen, een oorlog zó aangrijpend weergeven, en of schrijfstijl er dan nog toe doet. Over hoe je dat zeker níét moet doen, schreef ik eerder al een stukje. Hoe moet het wel?

Mijn eerste pistool

Er zijn denk ik grofweg twee verschillende aanpakken voor het verslaan van een oorlog. Een strikt onderscheid is het niet, maar bij de ene aanpak is de auteur nadrukkelijk aanwezig, bij de andere is die juist zo min mogelijk aanwezig.

De Oekraïense Victoria Amelina worstelde bij het uitbreken van de oorlog met haar eigen rol. Ze was schrijfster, geen militair, maar ze wilde wel haar land steunen en iets betekenen in de strijd. Ze besloot daarom verslag te gaan leggen van wat ze zag; in haar boek Vrouwen die oorlog zien vooral van wat een aantal moedige Oekraïense vrouwen deden met wie ze richting oorlogsgebied reisde. 

Amelina beschreef ook haar eigen betrokkenheid, haar eigen gevoelens, twijfels en gedachten. Dat werkte bij haar uitstekend, omdat ze als Oekraïense vrouw natuurlijk zelf zeer betrokken was bij de oorlog. Typerend is de eerste zin van haar boek, een schitterende, eenvoudige zin:

Ik heb net in het centrum van Lviv mijn eerste pistool gekocht.

Normaal gesproken begin je een boek liever niet met ‘ik’, maar hier werkt het wel: het persoonlijke perspectief  is direct duidelijk. Vervolgens krijgen we de plaatsbepaling van Lviv, dus we weten dat het om Oekraïne gaat. En de woorden ‘mijn eerste pistool’ zet alles op scherp, waardoor je als lezer meteen wil weten wat er staat te gebeuren. (Ik zou zeggen: lees het hele boek.)

Masterclass

Bij de andere manier van verslaan laat de schrijver zichzelf juist zo veel mogelijk buiten beeld. Ik moest bij het kijken van de documentaire denken aan een verslag in de New Yorker. Luke Mogelson schreef in 2023 en 2024 drie schitterende, beklemmende verslagen vanuit de frontlinie. Deels zijn die – net als de documentaire – zo aangrijpend door al het gruwelijke aan het front, maar voor een heel groot deel ook door de manier waarop Mogelson zijn verhaal vertelt. 

Dat blijkt wel uit een fantastisch interview over een van zijn Oekraïne-stukken: ‘Story Annotations’ bij zijn verhaal ‘Trapped in the Trenches in Ukraine’. Daarin staat zo veel goeds over schrijfstijl en compositie dat ik het hier niet allemaal kan bespreken – echt een masterclass –, maar ik licht er een paar dingen uit. 

Taalgebruik

Mogelson heeft een aantal stelregels. Hij wil – in tegenstelling tot Amelina – liever niet zelf deelnemen aan een scène. Zijn eigen gevoelens laat hij zo veel mogelijk weg en probeert ze hoogstens te suggereren door zijn onderwerp- en woordkeuzes.

Liever heeft hij dat de mensen over wie hij schrijft met elkaar praten en niet met de journalist. Daarbij probeert hij zoveel mogelijk specifiek taalgebruik te registreren – in dit stuk bijvoorbeeld ‘shit’, ‘gun nuts’ en ‘fucking dildos’. Citaten neemt hij meestal op als die iets zeggen over de situatie, aard of opvattingen van degene die spreekt – liefst ook persoonlijke ontboezemingen. Alleen personen die hij citeert noemt hij bij naam. 

Beeldende details

Mogelson beschrijft wel opvallende details – bijvoorbeeld een ‘bonte groep honden en katten’ die rondzwerft (ook in de documentaire over Andriivka zien we toevallig een zwerfkat) – maar niet te veel, om de vaart erin te houden.

Soms veroorlooft hij zich een mooie sfeerbeschrijving, van het display van een dronepiloot bijvoorbeeld:

‘In de korrelige, groene wereld van het fosforscherm, schitterden de sterren als bioluminescent plankton.’

Het spannendste stuk, tegen het eind van het verhaal, is opvallend genoeg nauwelijks geannoteerd. Daarin ligt Mogelson met de militairen die hij volgt onder zwaar vuur van de Russen. Zijn beschrijvingen werken volgens mij zo goed omdat hij hier het tempo hoog houdt, door korte dialogen af te wisselen met beeldende en bondige beschrijvingen van wat er gebeurt: bommen vallen neer rond het huis waarin hij schuilt, waardoor een deel van het plafond naar beneden komt en de ruiten springen. Je leest het met ingehouden adem.

---

• ‘Embedded war reporting with courage and common sense’, Story Annotation, Ania Hull en Luke Mogelson, 2023, Nieman Storyboard.
• 2000 Meters to Andriivka, Mstyslav Chernov, 2025, via NPO Doc.
• Vrouwen die oorlog zien, Victoria Amelina, vert. Florian Jacobs, 2026, ISVW Uitgevers.