Laatst probeerde ik mijn dochtertje in slaap te krijgen in de draagzak en zong ik een bekend slaapliedje:

Slaap, kindje, slaap,
daar buiten loopt een schaap,
een schaap met wi-hi-te voetjes,
die drinkt zijn mel-luk zo zoetjes…

En toen dacht ik: wat ben ik nou eigenlijk aan het zingen?! 

Die drinkt zijn melk zo zoetjes? Een schaap die? Het is het schaap, niet de schaap, dus dan moest het toch zeker ‘een schaap dat’ zijn? Maar ik heb het toch echt geleerd met ‘die’ en het voelt ook niet goed om er ‘dat drinkt z’n mel-luk zo zoetjes’ van te maken.

Schaap dat

In Nederlandsche baker- en kinderrijmen uit 1871, een beroemde bundel waarin Johannes van Vloten zo’n achthonderd liedjes verzamelde, is het liedje al opgenomen in een paar varianten. Deze lijkt het meeste op degene die ik ken:

Slaap kindje slaap!
daar buiten loopt een schaap, 
een schaap met witte voetjes, 
dat drinkt zijn melk zoo zoetjes;
Slaap kindje slaap.

Dat uitroepteken vind ik grappig trouwens. Alsof je die zin keihard moet zingen, terwijl je je kindje in slaap probeert te krijgen. Maar belangrijker: hier staat dus al ‘schaap dat’. ‘Schaap die’ lijkt me een later ontstane variant.

Meisje die

Dit deed me denken aan een aantal berichten van een paar jaar geleden. (En Bas Jongenelen had precies dezelfde associatie, las ik in dit stukje.) Ik houd ervan om mensen te corrigeren als ze het hebben over ‘een meisje die’, maar net toen mijn vriendin dat helemaal zat begon te raken, las ik dat ‘een meisje die’ toch moet kunnen. 

Naar ‘meisje’ moet je eigenlijk met ‘dat’ verwijzen, omdat verkleinwoorden altijd onzijdig zijn: het meisje, dus dat. Maar volgens OnzeTaal is ‘een meisje die’ ook acceptabel, omdat ‘die’ verwijst naar een persoon. Sindsdien houd ik m’n mond als iemand het heeft over ‘meisje die’, of ‘jongentje die’, ‘vriendje die’, enzovoorts. 

Personen

Nou gaat het bij ‘schaap die’ niet om een verkleinwoord, maar toch vind ik het criterium of een betrekkelijk voornaamwoord naar een persoon verwijst of niet ook in dit geval wel interessant. Ik betrapte mezelf er laatst bij een redactieklus op dat ik deze zin ongewijzigd liet staan: ‘Spinoza’s vrijheid is niet zozeer de vrijheid van het individu om te doen en te laten wat die wil.’ 

Misschien voelt ‘schaap dat’ wel zo gek omdat je voor je gevoel te maken hebt met een persoon. Zeker in kinderliedjes of verhalen zien we dieren bijna altijd als personages met menselijke eigenschappen. Bij ‘Slaap, kindje, slaap’ is het volgens mij ook de bedoeling dat je kindje een voorbeeld neemt aan het schaap: zoet je melk drinken en dan slapen. 

De schaap?

Maar ja, als we dieren als personen gaan zien en dat het criterium wordt voor betrekkelijk voornaamwoorden, moeten we dan niet ook de lidwoorden aanpassen? Gaan we het dan ook hebben over ‘de meisje’ en ‘de schaap’? Voelt voor mij nog niet goed, maar volgens die filmpje van taalkundige Sterre Leufkens zou de Nederlands best eens die kant op kunnen gaan en de lidwoord ‘het’ kunnen gaan verdwijnen…

---

• Nederlandsche baker- en kinderrijmen, M.A. Brandts-Buys en J. van Vloten, vierde druk uit 1894, https://www.dbnl.org/tekst/vlot002nede11_01/vlot002nede11_01_0001.php?q=.
• ‘Meisje die’, Bas Jongenelen, op neerlandistiek.nl.
• ‘Het meisje die / dat daar fietst’, op OnzeTaal.nl.
• ‘De paard of de meisje?’, Universiteit van Nederland, op nu.nl.