Als recensent word ik geacht een oordeel te vellen over boeken. Maar hoe meer boeken ik bespreek, hoe vaker ik mezelf erop betrap dat ik eenzelfde woord gebruik. Ik bespreek bijvoorbeeld veel klassiekers en dan kom ik al snel uit op verschillende varianten van ‘actueel’: nog altijd actueel, onverminderd actueel, verrassend actueel, akelig actueel.

Laatst was het weer zover: ik noemde de Odyssee in mijn bespreking voor Trouw ‘fascinerend’. Akelig actueel vond ik het boek niet, dat scheelde maar weer. Maar in plaats van fascinerend had ik net zo goed kunnen kiezen voor boeiend, prikkelend, intrigerend of interessant. En ik vrees dat ik die woorden allemaal weleens heb gebruikt in een recensie.

Interessant en verontrustend

Interessant is een interessant geval. In de film Captain Fantastic zit een toepasselijke scène. De hoofdpersoon, gespeeld door Viggo Mortensen, is een excentrieke vader die zijn kinderen zelf opvoedt en lesgeeft terwijl ze in een bus rondtrekken door de Amerikaanse wildernis. Als zijn dochter op een gegeven moment Lolita zit te lezen, vraagt hij haar verrast (ze lijkt er nog wat jong voor) wat ze van het boek vindt. 

‘Interesting’, zegt ze, en dan slaan haar broertjes en zusje meteen alarm. Wat?! Interessant! Dat is een verboden woord!! ‘“Interessant” is een non-woord, dat moet je vermijden. Wees specifiek’, ligt de vader toe. Ook ‘verontrustend’ is hem niet specifiek genoeg. En vervolgens geeft de dochter in een paar zinnen een briljante en specifieke analyse. Iedereen tevree.

Clichéwoorden

Die vader heeft wel een punt. Al is een ‘non-woord’ net iets anders: ‘interessant’ is weldegelijk een woord, maar hij bedoelt dat het te generiek is en daardoor nietszeggend. Als zo’n woord te vaak en voor te veel dingen wordt gebruikt, dan worden ze onduidelijk en betekenen ze uiteindelijk nog maar heel weinig.

Volgens de woordpeiler van het instituut voor de Nederlandse taal zijn ‘mooi’, ‘leuk’ en ‘urgent’ de afgelopen jaren populairder geworden, maar ‘interessant’, ‘boeiend’, ‘fascinerend’ en ‘actueel’ opvallend genoeg niet. Wat dat betreft lijken die laatste woorden dus nog veilig.

Toch denk ik dat – mede door de ‘vind ik leuk’-knop van Facebook – ‘leuk’ zo’n woordje is geworden. Zo kunnen we LinkedIn de schuld geven van de vervlakking van ‘interessant’. Alles kan ineens leuk en interessant zijn. Het voelt voor mij ook altijd een beetje gek om het ‘interessant’ te vinden als iemand een naar persoonlijk bericht deelt.

Vroeger

Hoe moet het dan? Ik dacht, ik kijk eens hoe dat vroeger ging. De Gids geldt als eerste Nederlandse tijdschrift voor literatuurkritiek en oprichter E.J. Potgieter als een van de eerste literatuurcritici. Hoe deed hij het? Gebruikte hij clichés? 

In 1937, in de allereerste editie, bespreekt Potgieter onder het kopje ‘boekbeoordeelingen’ de bundel Verhandelingen en losse Geschriften van P. van Limburg Brouwer. Hij schrijft lange, gewichtige zinnen en is positief over het boek. Zo vindt hij de bundel goed samengesteld, alleen schrijft hij niet ‘toegankelijk voor de leek en bovendien interessant voor de kenner’, maar zo uitgekozen 

‘dat dezelve voor den smaak eens gemengden publieks bij uitstek berekend waren; terwijl zij tevens voor den geletterde belangrijke herinneringen en nuttige wenken bevatten.’ 

Daar kom je tegenwoordig niet meer mee weg.

Over de stijl schrijft Potgieter in gewonere woorden: die is onderhoudend, eenvoudig, zuiver, bevallig en keurig. (Toegegeven, hij schrijft ook in minder gewone woorden: ‘zonder jagt naar sieraden en meestal door geestige scherts gekruid.’) Bepaalde gedachtes vindt hij ‘gewigtig’ en ‘vruchtbaar’.

Limburg Brouwer zelf noemt de Ilias en Odyssee in zijn boek trouwens ‘onsterfelijke werken’ – een chiquere variant van ‘nog altijd actueel’, zou ik zeggen.

Gewoon gebruiken

Sommige van die woorden zijn misschien nog best bruikbaar in een hedendaagse bespreking. Ze zijn in elk geval minder clichématig, minder saai en minder afgesleten. Toch vraag ik me af of ze Captain Fantastic tevreden zouden stellen, want ‘vruchtbaar’ of ‘onsterfelijk’ is zonder verdere toelichting nog steeds tamelijk vaag.

Ik denk dat mijn voorlopige oplossing is dat je actueel, fascinerend, interessant en zelfs leuk het liefst niet te vaak, maar toch gewoon moet kunnen gebruiken – zolang duidelijk is waaróm het boek actueel, fascinerend, interessant of zelfs leuk is. Waarom ik de Odyssee fascinerend vind, zou je dus moeten kunnen opmaken uit mijn bespreking.

---

• Scène uit Captain Fantastic (2026), via YouTube. 
• Potgieter over Limburg Brouwer in De Gids, via DBNL.
• Woordpeiler, via https://woordpeiler.ivdnt.org/.