Deze bespreking van ‘Open Socrates’ van Agnes Callard, vertaald door Huub Stegeman, schreef ik in juni 2025 voor Trouw.
De auteur
Agnes Callard is een rijzende ster in de academische filosofie. Callard doceert aan de universiteit van Chicago en is gespecialiseerd in klassieke filosofie en ethiek. Eerder publiceerde ze onder meer een prachtig essay over de filosofie en waarde van woede. Ook buiten de academie verwierf ze enige bekendheid, door podcasts en een groot profiel in The New Yorker.
Het boek
Open Socrates is Callards eerste boek voor een breed publiek en nu vertaald door Huub Stegeman. Ze zet gelijk hoog in en probeert een geheel nieuwe ethische stroming op poten te zetten: een ethiek in de geest van Socrates. In het eerste deel van het boek schrijft Callard over ‘ongelegen vragen’, in het tweede over de socratische methode en in het derde deel over politiek, liefde en dood.
Tolstoi’s vragen
Callard neemt een flinke aanloop en begint met een verhaal over Lev Tolstoi. Hoe Tolstoi ook zocht, toen hij rond de vijftig was, wist hij niet langer wat de zin van zijn leven was. Verontrustend, want hij was toch een succesvol schrijver. Maar Tolstoi kon geen antwoord vinden op vragen als ‘wat ben ik?’ en ‘waarom besta ik?’ Hij overwoog zelfs zelfdoding.
Zo moet het dus niet, stelt Callard. Tolstoi klaagde namelijk een hoop, maar onderzocht de genoemde vragen niet werkelijk. En dat geldt voor de meesten van ons. Alles wat we doen is in feite al een antwoord op zulke vragen, gebaseerd op wat ons lichaam of onze groep van ons verlangt. Omdat we die antwoorden gebruiken, komen de vragen erover ongelegen.
De socratische methode
Iemand die zulke vragen wél goed onderzocht was Socrates. Hij deed dat in gesprek met zijn stadsgenoten, zoals in de beroemde door Plato opgetekende dialogen. De socratische methode komt volgens Callard neer op: ‘onderzoek, wees ruimdenkend, zoek de waarheid en vermijd onwaarheid’.
Daarbij moet je bereid zijn je eigen ongelijk toe te geven en praten met anderen, zodat je samen het eigen perspectief kunt ontstijgen. Socrates probeerde dat uit te lokken. Volgens Callard niet als irritante betweter, maar als iemand die serieus probeerde samen naar kennis te zoeken. Neem je die houding aan, dan leef je een goed leven.
Kenmerkende zinnen
‘Denken is, paradigmatisch gezien, een sociale zoektocht naar betere antwoorden op het soort vragen dat, wanneer we ermee te maken krijgen, al beantwoord lijkt te zijn. Het is een zoektocht omdat het een ingebouwd eindpunt heeft: kennis. Het is sociaal omdat het werkt doordat meningsverschillen tussen mensen worden opgelost. […] denken is gebruikmaken van de socratische methode om onderzoek te doen naar ongelegen vragen.’
Redenen om dit boek niet te lezen
Andere denkers gingen Callard voor in het verkennen van een socratische ethiek. Hans-Georg Gadamer bijvoorbeeld, die zijn filosofie ooit samenvatte als ‘de ander zou wel eens gelijk kunnen hebben’. Gek genoeg bespreekt Callard geen van hen.
Callard heeft een wat vermoeiende vertelstijl. Ze gebruikt weinig jargon, maar wel een handvol eigen begrippen waar je even aan moet wennen, zoals ‘ongelegen vragen’, ‘twijfelen’ en ‘brute bevelen’. Ook heeft Callard veel vergelijkingen en citaten nodig om een punt te maken.
Redenen om dit boek wel te lezen
Tegelijk is Callards repertoire van citaten indrukwekkend en verbindt ze allerlei denkers, romans en voorvallen heel creatief met elkaar. Zo bespreekt ze een idee van Adam Smith en vergelijkt ze daarbij de woede van Achilles met de frustraties van het zusje van een jeugdvriendin bij het bakken van brownies.
Ook trekt Callard een les uit de fantastische manier waarop filosoof A.J. Ayer ooit bokser Mike Tyson aansprak toen die de jonge Naomi Campbell lastigviel. Punt is: of je nu een Griekse held, een bokskampioen of een jonger zusje bent, iedereen wil als gelijke behandeld worden. Callard meent met Socrates dat je als je anderen zo benadert samen tot nieuwe inzichten kunt komen.
Open Socrates is niet zomaar een uitleg van Socrates’ filosofie. Het is een serieuze doordenking en toepassing van zijn houding. Het resultaat is een tamelijk dunne ethiek, maar wel een prikkelende. Vooral Callards socratische pleidooi tegen ‘politiseren’ – alles zien als een wedstrijd met maar één winnaar – is actueel en overtuigend. Daar kunnen onze politici veel van leren, en wij allemaal eigenlijk wel.