Hume naverteld door Bert Keizer

Deze bespreking van Denken zonder vleugels van Bert Keizer schreef ik in november 2025 voor Trouw.

De auteur

Wie is de auteur van een hervertelling: de oorspronkelijke schrijver, degene die hervertelt of beiden? David Hume (1711-1776) is sowieso de auteur van Traktaat over de menselijke natuur uit 1739. De ‘ik’ in dit boek is eigenlijk ook Hume. Maar geen Nederlands woord uit de hervertelling komt van Hume zelf, ze komen allemaal van Bert Keizer (1947).

Keizer is filosoof, schrijver en arts, en schreef boeken over de dood en de ziel. Ook zet hij zich al jarenlang in voor het toegankelijk maken van filosofie voor een breed publiek, bijvoorbeeld als columnist voor Trouw en als inleider van Ludwig Wittgenstein.

Het boek

Humes Traktaat is een uitstekende keuze voor een hervertelling. Een echte filosofische klassieker, maar weinig gelezen. Hume zelf beklaagde zich al over het feit dat bij verschijning niemand het werk las. Het viel dood van de drukpers. Daarom schreef Hume later een soort verkorte versie, die beter aansloeg.

Denken zonder vleugels is zelfs nog korter. Keizer hervertelt hier alleen het eerste boek van Humes Traktaat, maar daarmee heeft hij toch 260 flinke pagina’s teruggebracht tot zestig kleine. Ook is de tekst opgedeeld in paragraafjes met titels als ‘waarom halen we ideeën door elkaar?’, ‘hoe weet ik dat er buiten mij iets bestaat?’ en ‘hoe betrouwbaar is ons redeneren?’

Kip zonder causaliteit

Die vragen geven al aan waar het Hume om te doen is: een filosofisch onderzoek naar hoe de menselijke geest in elkaar steekt en hoe we ons tot de wereld verhouden. In onze geest vinden we ideeën en die vormen we op basis van impressies. Maar onze geest lijkt geen chaos, we ontwaren ook een bepaalde orde.

We gaan bijvoorbeeld uit van causaliteit. Dus als we (beroemd voorbeeld) een biljartbal zien rollen tegen een andere biljartbal die dan ook begint te rollen, denken we dat de ene bal het rollen van de andere veroorzaakt. Hoe weten we dat zeker? Nou, niet, zegt Hume. We gaan ervan uit door gewenning: omdat we die biljartballen steeds weer hetzelfde zien doen, nemen we aan dat ze altijd zo doen. Maar we zien en weten dat in feite niet.

Neem een kip die dagelijks wordt gevoerd door een boer (voorbeeld van Bertrand Russell). Als die kip de boer ziet, ‘weet’ ze dat er eten komt. Tot die ene dag dat de boer komt om haar de nek om te draaien… Zo zit het volgens Hume ook met ons en alle causaliteit die we denken te ontwaren: als we haar filosofisch onder de loep nemen, blijft er eigenlijk niks van over. Causaliteit zit in de geest van de mens en andere dieren.

Dat is maar een van de onthutsende conclusies uit Humes Traktaat. Ook God en het hiernamaals, maar ook continuïteit en identiteit komen op losse schroeven te staan.

Kenmerkende zinnen

In het alledaagse leven schieten we niks op met zulke inzichten. ‘Deze twijfel aan de ratio en aan de zintuigen is iets ongeneeslijks. Je kunt het tijdelijk verjagen, maar het komt altijd weer terug. Het enige wat ertegen helpt is er maar zo’n beetje aan voorbij te leven’, zegt Hume in Keizers woorden.

Reden om dit boek niet te lezen

Wie liever ongestoord zijn leventje leidt, heeft bij Hume weinig te zoeken. Laat je niet misleiden door de speelse knalroze kaft: dit boekje bevat duizelingwekkende ideeën die je beeld van de wereld en jezelf op z’n kop kunnen zetten. Het gaat soms wel wat snel en Keizer natuurlijk dingen moeten weglaten in de hervertelling.

Redenen om dit boek wel te lezen

Iedereen die een beetje filosofisch is aangelegd en nog niet de moed heeft gehad om de zeshonderd pagina’s van het volledige Traktaat zelf te lezen, is bij Keizer aan het goede adres. Met onderkoelde humor schotelt Keizer de meest ontwrichtende en wanhopig makende ideeën van Hume aan ons voor.

De bekende voorbeelden van Hume vult Keizer aan met grappige, eigentijdse voorbeelden, zoals Sinterklaas en The Beatles, zonder dat het jolig wordt. Sommige zinnen zijn toch echt directe vertalingen van Humes eigen zinnen, maar dat valt niet op. Een match made in heaven zou je dus zeggen. Maar ja, of er een hemel is weten we volgens Hume en Keizer niet.