Kierkegaards brieven
Deze bespreking van Brieven van Søren Kierkegaard, vertaald door Diederik Grit en Edith Koenders, in juli 2025 voor Trouw.
De auteur
Søren Kierkegaard (1813-1855) was filosoof, theoloog en schrijver. Hij nam zich al jong voor om een groot schrijver te worden. En schrijven deed hij. Daardoor werd hij een van de belangrijkste filosofen van zijn tijd. Zijn filosofische werken verschijnen sinds 2006 in Nederlandse vertaling in een reeks die inmiddels een flinke boekenplank beslaat.
De brieven
Daarnaast schreef Kierkegaard ook nog eens honderden brieven. Daarvan zijn er zo’n 230 bewaard gebleven, onder meer dankzij erfgenamen die geen gehoor gaven aan zijn wens om ze na zijn dood ongeopend te verbranden. Van een selectie uit die brieven is onlangs een heruitgave verschenen, vertaald door Diederik Grit en Edith Koenders, ingeleid door Henk van der Liet.
Kierkegaard had geen bijzonder spannend leven. De schokkendste gebeurtenis was dat hij in augustus 1841 na een jaar zijn verloving met Regine Olsen verbrak. Hij kon het huwelijk bij nader inzien niet verbinden met zijn schrijversambities en zijn wispelturige, melancholische gemoed.
Maar die breuk had wel enorme invloed op Kierkegaards denken. In meerdere boeken speelde zijn liefdescrisis een rol, bijvoorbeeld in zijn beroemdste werk Of/of, dat gaat over vrouwen verleiden, het huwelijk, de liefde en keuzes maken. Ook in deze brievenbundel staat Kierkegaards verhouding met Regine centraal.
Gezwijmel en geleuter
De bundel begint voor de breuk. Kierkegaards liefdesbrieven bevatten mooie lyrische passages en bespiegelingen met natuurbeelden: ‘Onze vroege jeugd is als een bloem in de ochtendschemering, met een schitterende dauwdrop in zijn kelk, die al wat hem omringt op harmonisch-melancholieke wijze weerspiegelt.’ Daarnaast ontving Regine ook een boel gezwijmel, met zo nu en dan zelfs een tekeningetje erbij. De terugkerende afsluiting ‘voor eeuwig de jouwe’ is, wetende wat er zou komen, een beetje wrang.
Na de breuk bleef Kierkegaard Regine schrijven, maar dan kortaf. Hij besloot afstand van haar te nemen en vertrok naar Berlijn. Daar bleef zijn ex-verloofde in zijn hoofd rondspoken. Kierkegaard schreef zijn vriend Emil Boesen meerdere brieven en gaf hem precieze instructies om Regine stiekem in de gaten te houden.
Ook volgde Kierkegaard in Berlijn colleges bij de beroemde filosoof Schelling. Over de inhoud daarvan leren we helaas maar weinig. Hij hield het bij de vaststelling dat ze drukbezocht, maar teleurstellend waren: ‘Schelling leutert eindeloos door.’ Wel geven de brieven aan Boesen een idee van de schrijfwoede die Kierkegaards beving vanaf zijn verblijf in Berlijn
Kenmerkende zinnen
‘Ik heb nog nooit zo hard gewerkt als nu. ’s Morgens maak ik een korte wandeling. Dan kom ik thuis en zit tot een uur of drie ’s middags onafgebroken op mijn kamer. Ik kan dan nauwelijks meer uit mijn ogen kijken (…) In mijn indolentie van de afgelopen maanden heb ik het reservoir van het stortbad flink volgepompt, nu heb ik aan het koordje getrokken, en de ideeën plenzen op me neer als gezonde, vrolijke, weldoorvoede, opgewekte, gezegende kinderen, makkelijk ter wereld gekomen, alle met mijn persoonlijke moedervlek’.
Redenen om dit boek te lezen
Aan deze uitgave mankeert niks. De vertaling is mooi en de brieven zijn voorzien van een duidelijke inleiding en beknopte toelichtingen. Voor wie Kierkegaard als mens wil begrijpen, bieden de brieven een inkijkje in zijn zielenroerselen.
Redenen om dit boek niet te lezen
Dat inkijkje is alleen niet zo spectaculair. Hoewel Kierkegaard ook schreef aan bevriende hoogleraren met wie hij graag wandelde, zijn er al met al maar weinig ideeën te vinden in zijn brieven. Kierkegaard gebruikte zijn brieven niet als denklaboratorium, waar je als hedendaagse lezer op hoopt.
De afscheidsbrief die hij met zijn verlovingsring aan Regine stuurde, is helaas verloren gegaan. In feite ontbreekt Kierkegaards belangrijkste brief dus in de bundel. Hij verwerkte wel zinnen uit die brief, met nog veel meer overpeinzingen over de verbroken verloving, in zijn boek Stadia op de levensweg, in het deel ‘Schuldig?/Niet schuldig?’
Aan het eind van de bundel lezen we wel een paar conceptbrieven aan Regine, die intussen was getrouwd met een ander. Kierkegaard probeerde het contact weer aan te knopen, nota bene via haar echtgenoot. In de conceptbrieven klaagde Kierkegaard vooral dat het allemaal zo zwaar was geweest voor hém. De uiteindelijke brief kwam ongeopend terug. Misschien maar goed ook.