recensie: Political Thought of Havel

václav havel: filosoof?
Recensie The Political Thought of Václav Havel
Filosofie, augustus 2017
 

Václav Havel was een van de opmerkelijkste politieke figuren ooit. Als zoon van een gegoede familie, groeide hij uit van podiumknecht tot succesvol toneelschrijver. Vervolgens werd hij politiek actief, afgeluisterd door de geheime dienst en jarenlang gevangen gezet, waarna hij de revolutie tegen het communistische regime leidde, om uiteindelijk president te worden van Tsjecho-Slowakije en later Tsjechië.

Havels levensverhaal, zijn politieke optreden, werken en uitspraken zijn nog steeds inspirerend. Maar had Havel ook een originele filosofie? Volgens de Australische academicus Daniel Brennan wel. In zijn onlangs verschenen boek The Political Thought of Václav Havel betoogt Brennan dat Havel een coherente politieke filosofie voorstond – en wel ‘liberaal agonisme’, geïnspireerd door onder andere Tomáš Masaryk, Martin Heidegger en Jan Patočka.

Die stelling lijkt op zichzelf misschien niet schokkend, maar Brennan heeft behoorlijk wat moeilijkheden te overwinnen en tegenargumenten te ontkrachten. In de eerste plaats Havels eigen ontkenning dat er een lijn zat in zijn denken. Bij de verschijning van zijn verzameld werk zei hij zelf schertsend, vrij vertaald: ‘Nu zal God het een stuk makkelijker hebben bij het laatste oordeel. Hij hoeft niet in oude tijdschriften te bladeren, of de verschillende edities van mijn werk te verzamelen. Hij heeft al het bewijsmateriaal bijeen. Maar, naar mijn eigen mening, kun je mijn werk niet als een geheel lezen – dat zou dubieus zijn.’

Havel werkte geen specifiek program uit en schreef ook geen uitgebreide filosofische studie of commentaren op andere denkers. Wel benoemde hij in zijn essays en toespraken geregeld zijn inspiratiebronnen, maar, zoals Brennan schrijft: ‘hij is er nooit goed voor gaan zitten om het eens rustig uit te werken’.

Michael Zantovsky, die als woordvoerder, perschef en vriend Havel van zeer dichtbij meemaakte en de veelgeprezen biografie Vaclav Havel, een leven schreef, signaleert drie elementen of concepten in Havels moraalfilosofie: de macht van de machtelozen, leven in waarheid, en verantwoordelijkheid. Maar ook volgens Zantovsky heeft Havel geen alomvattend werk of filosofisch systeem nagelaten.

Havels eigen filosofie, als die er is, moet dus gedestilleerd worden uit de toneelstukken, essays en brieven die hij schreef, en uit zijn politieke handelen. Brennan pakt het zo aan: eerst onderzoekt hij uitgebreid Havels inspirators en vervolgens definieert hij zijn versie van Havels filosofie.

Het is geen geheim dat Havel in de leer ging bij de beroemde fenomenoloog Jan Patočka, op zijn beurt een leerling van Husserl en Heidegger…

Lees de volledige recensie.

Deze recensie van Daniel Brennans The Political Thought of Václav Havel schreef ik voor het tijdschrift Filosofie, en is zowel in print als online te lezen.